In memoriam Paul Hefting

Het belang van Paul Hefting (1933-2018) voor de ontwerpwereld was groot. Niet alleen vergaf en begeleidde hij vanuit de Dienst Esthetische Vormgeving van de PTT/KPN de zo begeerde postzegelopdrachten, ook
leverde hij als auteur en onderzoeker een grote bijdrage aan de geschiedschrijving van het vak met vele artikelen en boeken.

Na zijn studie kunstgeschiedenis werd Hefting medewerker aan de afdeling bouwkunde van de TU Delft en vanaf 1966 was hij werkzaam als conservator bij het Kröller-Müller museum. Hefting was tevens redacteur en hoofdredacteur van tijdschrift Museumjournaal (1967-1978). Drie jaar later begon hij bij de DEV, die destijds onder leiding van Ootje Oxenaar stond en waar hij tot 1994 verantwoordelijk was voor de postzegels en enkele kunstopdrachten.

Paul Hefting, 2012, portret van Aatjan Renders.

Collega Ewout Bezemer, bij de DEV voornamelijk verantwoordelijk voor productvormgeving, en enkele ontwerpers met wie ‘postzegelpaultje’ samenwerkte memoreren hem.

Bezemer: Ik herinner me nog goed hoe Ootje, met een grijns de Cheshire Cat waardig, de trap van ons kantoor op kwam en aankondigde: ‘Paul komt!’ Nu was mij, vers uit de Provotijd in Amsterdam de mantra ‘Klaas komt!’ bekend, maar dit was een nieuwe variant. De wijsheid van de keuze bleek allengs. Waar Oxenaar en zijn voorganger Hein van Haaren ‘de macht van het gesproken woord’ hadden, bracht Paul ‘de macht van de pen’ in. Die uiteindelijk mogelijk meer beklijft en in elk geval een essentiële toevoeging aan ons team betekende. Dat leverde veel mooie stukken op, en was in de dagelijkse praktijk een uitkomst. Je schreef een stukje, gaf dat aan Paul, en kreeg vervolgens een heel ander, en zeker beter, verhaal terug waaronder je later dan tevreden als coauteur je naam kon zetten.

Paul werd van gewaardeerd collega een persoon die heel veel voor me heeft betekend. Ik heb hem intussen meegemaakt onder een verscheidenheid aan omstandigheden, ook in het laatste jaar bleef de kern bewaard van zijn altijd positieve en goed gehumeurde karakter. Paul was immer bereid te helpen, en je te laten delen in zijn grote eruditie. Maar er was altijd ook zijn besef van eigen waarde, nooit te vinden voor het zonder slag of stoot genoegen te nemen met ‘second best’.

Dat laatste was, uit de aard der dingen, soms inherent aan ons werk bij de Dienst Esthetische Vormgeving. We wilden nog wel eens uitleggen dat ‘Dienst’ van ‘dienen’ kwam en we er voor het bedrijf waren. Kans voor open doel voor grote en kleine bazen die dan meldden dat hun indruk eerder was dat PTT met zijn honderdduizend medewerkers slechts bestond ten dienste van ons twaalfkoppig groepje. Er waren, zeker bij Pauls core business, de postzegels, voortdurend spannende momenten waarbij zijn gevoel voor kwaliteit en beminnelijke vasthoudendheid essentieel waren. En als dan, zoals na de eis van toenmalige politieke baas Neelie Smit Kroes om meer populaire ontwerpers in te schakelen — en wel met name Anton Pieck en Rien Poortvliet — een halve overwinning werd geboekt door tenminste de laatste te weren van onze kleine waardepapiertjes, was er daarna de viering rondom de piano in de DEV-galerie waarop Paul en Ootje Oxenaar als het gelegenheidsduo Pieck & Poortvliet prachtig quatre-mains speelden. Vervolgens keurde dezelfde staatssecretaris dan weer het ontwerp voor de zegel ’25 jaar Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens’, door Hans Koetsier kernachtig typografisch verbeeld met ‘MIJN RECHTEN’, af met: ‘mijn rechten? mijn plichten zal je bedoelen’. Uiteindelijk maakten de DEV-grafici de zegel maar zelf.

Pauls afscheid van wat intussen Kunst & Vormgeving heette werd geregisseerd door levenspartner Corrie Degens, ik trad op als spreekstalmeester. In de praktijk betekende dat oefenen op het woord ‘bandoneon’, sinds Maxima deel van onze taal maar toen nog onbekend voor me, om muzikant Dick van der Harst te kunnen aankondigen. Maar wat me het meest bij is gebleven van die avond was de kennismaking met Pauls zang. Een klein wonder vond ik het om te ontdekken hoe hij zich daarin, anders dan al pratend, zo soepel bleek te kunnen uiten.

Reynoud Homan, ontwerper van de zomerpostzegels Monumenten van bedrijf en techniek (1987) en 200 jaar Australië (1988):

Henk Gilhuis was een van mijn docenten op de academie. Op een dag zag ik hem lopen door de De Ruyterstraat waar ik een kamer had. Hij vertelde dat hij even verderop bij de Dienst Esthetische Vormgeving werkte en vroeg of ik eens een keer kwam kijken. Zo raakte ik aan de eerste opdrachten voor de DEV. Paul ontmoette ik bij de zomerzegels die hij samen met Henk begeleidde. Ik was gecharmeerd van zijn hortende manier van spreken en zijn precieze commentaren bij de schetsontwerpen later in het proces. Later maakte ik een ontwerp voor de postzegel 200 jaar Australië met de naoorlogse emigratie als thema. De emigratie van Nederlanders naar Australië was volgens Paul een mislukking geworden, veel mensen keerden terug. Er werd dus een veiliger koers gevaren met de ontdekking van Australië door de Hollanders 300 jaar geleden. Ik herinner me Paul als een aimabele man en een scherpe opdrachtgever.


Mart Warmerdam, ontwerper van de postzegelserie Varende monumenten (1989):

Al vroeg in mijn loopbaan als grafisch ontwerper werd ik in 1988 door PTT Post benaderd met de vraag om een serie postzegels te ontwerpen. Het onderwerp was ‘varende monumenten’. Eervoller dan dit kon een opdracht niet zijn. En bij familie en vrienden steeg ik meteen zeer in aanzien. Ondertussen woog de opdracht behoorlijk zwaar op mijn schouders: hoe kun je op een klein velletje van slechts een paar vierkante centimeters een complex verhaal over oude scheepstypen op een heldere en grafisch interessante manier samenvatten? En voor zo’n brede doelgroep?

Paul was namens de PTT mijn opdrachtgever. Hij daagde me uit, stimuleerde me, corrigeerde me waar nodig — en dat altijd op een aardige en respectvolle manier. En nu, precies dertig jaar later, kan ik terugzien op een mooie carrière, waarin ik zes maal een postzegel(serie) heb mogen ontwerpen. Mijn samenwerking met Paul bleef beperkt tot die ene serie, niet lang daarna ging hij met pensioen. Wel bleef ik hem regelmatig zien — onder meer omdat we allebei in Haarlem woonden. Toen ik in 2006 samen met Riëlle Boerland naast mijn ontwerppraktijk een uitgeverij van kunstboeken startte (99 Uitgevers/Publishers), was Paul meteen vanaf het prille begin een enthousiast volger van onze activiteiten. Tussen hem en ons in lag altijd nog de belofte dat hij een keer langs zou komen. Het is er niet meer van gekomen.

Ik koester hem in mijn herinnering als een erudiete, fijnzinnige en humorvolle man.

Haico Beukers, ontwerper van jaarboeken en de postzegel over Panorama Mesdag (1995):

Wij kennen elkaar al 35 jaar. Jij was mijn rijksgecommiteerde op de Rietveld Academie toen ik eindexamen deed. Door dit contact is er een samenwerking met PTT gekomen. Eerst met Henk Gilhuis en daarna met jou. Wat hebben we altijd leuk en fijn samengewerkt! Jij blijft mijn ideale opdrachtgever. Je wist op een heel prettige manier projecten te begeleiden en veel ruimte te geven. Zo had ik voor één van de PTT-jaarboeken die we hebben gemaakt bedacht om te experimenteren met lithografie. Zo gebruikte ik normale vierkleuren-scheidingen om in PMS te drukken. In die tijd had je geen Photoshop waar je het eindresultaat meteen kunt zien. Nee, dat was pas op de pers. Je vond het een fantastisch experiment en noemde het later het ‘zwembadboek’ vanwege de kleurkeuze en de mengkleuren die waren ontstaan.

We maakten samen nog meer jaarboeken, kalenders en natuurlijk het boek Operatie bedrijfsstijl PTT Nederland (1989). Best veel dus. Maar ja, als je voor PTT werkt wil je natuurlijk ook een keer een postzegel ontwerpen. Op een dag trok ik de stoute schoenen aan om je dat te vragen. Ik kreeg een simpel en duidelijk antwoord: ‘Haico, je moet niet zeuren, je hebt al heel veel mooie opdrachten voor PTT gemaakt.’ Vlak voor jouw pensioen had je voor mij geregeld dat ik een zegelontwerp mocht maken: Panorama Mesdag. Niet meer door jou begeleid, maar een opstap naar een reeks van meer dan tien zegelseries die ik uiteindelijk heb mogen maken.

De fijne samenwerking en het contact is na jouw vertrek bij PTT nog doorgegaan en mijn vrouw Marga mocht ook meemaken hoe fijn het is om met jou te zijn en te werken. Zoals aan de zegeltentoonstelling in het museum in Breda die we nog samen hebben gemaakt. Paul, we gaan je erg missen! We zullen nooit meer de telefoon opnemen en kunnen horen: ‘bedoel Hefting hier’. Maar hier zijn wel dierbare herinneringen aan een hele fijne en lieve man.

(de afbeeldingen van de postzegels komen van de website www.geheugenvannederland.nl; zegels en schetsen worden bewaard in het Museum voor Communicatie, Den Haag). Uitgeverij [Z]OO producties bracht in 2012 in de serie Roots een deeltje uit over Hefting, geschreven door Frederike Huygen.  De Engelse vertaling daarvan is te vinden op: http://www.dutchgraphicroots.nl/?p=424